Günümüzde global ticaretin hızla artması, farklı ülkelerin mevzuatları ve uygulamaları arasında uyum ihtiyacını doğurmuştur. İşte tam da bu noktada Incoterms, taraflar için ortak bir dil oluşturarak yanlış anlaşmaların ve ticari uyuşmazlıkların önüne geçer. Bu kurallar sayesinde, taşıma modundan teslimat noktasına, gümrükten sigorta sorumluluklarına kadar her detay netleşir.
Bu yazıda, Incoterms’in tarihçesinden temel kurallarına, uluslararası kargo ve lojistik süreçlerindeki önemine kadar birçok noktayı detaylı şekilde ele alacağız. Ayrıca Incoterms 2020’nin güncel düzenlemelerine, lojistikte dikkat edilmesi gereken hususlara ve uluslararası taşıma sözleşmeleri ile bağlantılarına da değineceğiz.
Uluslararası ticaret, yalnızca ürünün bir noktadan diğerine taşınması değil; aynı zamanda risk, masraf ve sorumlulukların adil bir biçimde paylaşılmasını gerektirir. Incoterms, bu noktada devreye girerek taraflar arasında güvenli bir çerçeve sağlar. Amacı, satıcı ile alıcı arasında açık ve net kurallar koyarak yanlış anlaşmaların önüne geçmek ve ticaretin kesintisiz ilerlemesini sağlamaktır.
En önemli özelliklerinden biri, taraflar için teslim şekillerinde ortak bir standart sunmasıdır. Bu sayede uluslararası taşıma sözleşmeleri hazırlanırken, “kimin hangi aşamada sorumlu olduğu” tartışmaları ortadan kalkar. Aşağıda bu kuralların alıcı-satıcı açısından önemini ve uluslararası ticarette yarattığı standartlaştırmayı daha yakından inceleyelim.
Incoterms, ticarette hem satıcı hem de alıcı için net sınırlar çizer. Örneğin, ürünün teslim edileceği yer, taşıma sürecinde kimin sorumlu olacağı ve hangi masrafların kim tarafından karşılanacağı baştan belirlenir. Bu durum, özellikle uluslararası kargo süreçlerinde kritik bir rol oynar çünkü farklı ülkeler arasındaki mesafeler ve gümrük uygulamaları riskleri artırabilir.
Bu kurallar sayesinde satıcı, ürünün hangi noktaya kadar kendi sorumluluğunda olduğunu bilir; alıcı ise teslimat sürecinde hangi aşamalarda yükümlülük üstleneceğini önceden görür. Böylece yanlış anlaşmaların ve hukuki ihtilafların önüne geçilir, ticaret daha güvenli hale gelir.
Farklı ülkelerin farklı ticaret mevzuatlarına sahip olması, uluslararası işlemleri çoğu zaman karmaşık hale getirir. Incoterms, bu karmaşıklığı azaltarak ticaret tarafları için ortak bir standart sunar. Örneğin, FOB veya CIF gibi teslim şekilleri tüm dünyada aynı anlamı taşır. Bu, ihracatçı ile ithalatçı arasında güvenli ve şeffaf bir iş birliği yaratır.
Incoterms yalnızca teslimat, risk ve masraf paylaşımını düzenler. Mülkiyet devri, ödeme yöntemleri (akreditif, havale vb.) veya sözleşmenin feshi gibi konular bu kuralların kapsamına girmez. Ancak, teslim şekillerini netleştirmesi sayesinde bankalar, gümrükler ve lojistik firmaları için dolaylı olarak kolaylık sağlar.
Kuralların tek otoritesi ICC (International Chamber of Commerce)’tir. Bu yönüyle Incoterms, uluslararası ticarette güvenilir ve evrensel bir referans noktası olarak kabul edilir.
Uluslararası ticaret, farklı ülkeler arasındaki mevzuat ve uygulama farklılıkları nedeniyle her zaman karmaşık olmuştur. İşte bu karmaşayı azaltmak ve taraflar için ortak bir zemin oluşturmak amacıyla ICC (International Chamber of Commerce), 1936 yılında ilk defa Incoterms kurallarını yayımladı. Bu ilk versiyon, temel teslim şekillerini belirleyerek ticarette standartlaşma yönünde büyük bir adım oldu.
Zaman içerisinde küresel ticaretin ihtiyaçları değiştikçe Incoterms de revize edilerek güncellendi. 1953, 1967, 1976, 1980, 1990, 2000 ve 2010 yıllarında yapılan düzenlemeler, ticaretin yeni dinamiklerine uyum sağladı. Örneğin, 1976’daki ekleme özellikle denizyolu taşımacılığına odaklanırken; 1980 revizyonu, çok modlu taşımacılığın yaygınlaşmasıyla yeni teslim şekillerini gündeme getirdi.
2010 revizyonu, elektronik belgelerin kabulü ve dijitalleşme sürecine yönelik düzenlemeler içerdi. Son olarak 2020’de yayımlanan Incoterms 2020, günümüzde kullanılan en güncel versiyondur. Bu sürümde özellikle CIP teslim şeklinde sigorta kapsamı genişletilerek Institute Cargo Clauses A düzeyinde güvence zorunlu hale getirildi. CIF’te ise geleneksel olarak ICC C sigorta kapsamı geçerliliğini korudu. Ayrıca güvenlik yükümlülükleri ve teslim noktaları daha netleştirildi.
Bugün Incoterms, yalnızca bir dizi kural değil; aynı zamanda uluslararası taşıma sözleşmeleri için tarafların üzerinde mutabık kaldığı evrensel bir rehberdir. Gümrük idareleri ve lojistik aktörleri bu kuralları tanır ve uygular; ancak unutulmamalıdır ki Incoterms uluslararası hukuk değil, ICC tarafından yayımlanmış ve taraflarca sözleşmeye dahil edildiğinde bağlayıcılık kazanan ticari kurallardır.
2020 yılında güncellenen Incoterms, uluslararası ticaret yapan firmaların en sık başvurduğu kılavuzlardan biridir. Bu kurallar, satıcı ile alıcının teslim, risk ve masraf paylaşımını netleştirerek özellikle uluslararası kargo taşımalarında belirsizlikleri ortadan kaldırır. Ancak unutulmamalıdır ki Incoterms yalnızca teslim şekillerini düzenler; mülkiyet devri, ödeme yöntemleri, sözleşmenin feshi veya belge düzeni gibi konular bu kuralların kapsamına girmez.
Incoterms 2020 kuralları iki ana grupta toplanır:
Tüm taşıma türleri için geçerli kurallar
Yalnızca deniz ve iç su taşımacılığına özel kurallar
| Kural | Açılımı | Ne İfade Eder? |
|---|---|---|
| EXW | Ex Works (İşyerinde Teslim) | Satıcı, malı kendi tesisinde hazır eder; tüm masraf ve risk alıcıya aittir. |
| FCA | Free Carrier (Taşıyıcıya Teslim) | Satıcı, malı belirlenen taşıyıcıya teslim eder; bu noktadan sonrası alıcıya geçer. |
| CPT | Carriage Paid To (Taşıma Ücreti Ödenmiş) | Satıcı, taşıma bedelini öder ama risk, taşıyıcıya teslimle alıcıya geçer. |
| CIP | Carriage and Insurance Paid To (Taşıma ve Sigorta Ödenmiş) | Satıcı, taşıma bedelini öder ve ayrıca alıcı lehine Institute Cargo Clauses A (geniş kapsam) düzeyinde sigorta yaptırmakla yükümlüdür. |
| DAP | Delivered At Place (Belirlenen Yerde Teslim) | Satıcı, malları alıcının ülkesinde belirlenen noktaya kadar getirir; ithalat gümrükleme ve vergiler alıcıya aittir. |
| DPU | Delivered at Place Unloaded (Belirlenen Yerde Boşaltılmış Teslim) | Satıcı, malları varış ülkesinde belirlenen yerde boşaltılmış halde teslim eder; ithalat gümrükleme yine alıcıya aittir. |
| DDP | Delivered Duty Paid (Gümrük Vergisi Ödenmiş Teslim) | Satıcı, tüm masraf ve vergileri ödeyerek malları alıcının kapısına kadar teslim eder. |
Bu kurallar, özellikle hava kargo ve çok modlu lojistikte en sık kullanılan teslim şekilleridir.
| Kural | Açılımı | Ne İfade Eder? |
|---|---|---|
| FAS | Free Alongside Ship (Gemi Doğrultusunda Teslim) | Satıcı, malları gemi rıhtımına getirir; yükleme ve sonrası alıcıya aittir. |
| FOB | Free On Board (Gemide Teslim) | Satıcı, malları gemiye yükler; risk yükleme anında alıcıya geçer. |
| CFR | Cost and Freight (Maliyet ve Navlun) | Satıcı navlunu öder ama risk, gemiye yükleme anında alıcıya geçer. |
| CIF | Cost, Insurance and Freight (Maliyet, Sigorta ve Navlun) | CFR’ye ek olarak satıcı, alıcı lehine asgari sigorta (Institute Cargo Clauses C) yaptırır. |
Burada sık karıştırılan noktalardan biri FOB ile CIF farkıdır: FOB’da alıcı sigortadan ve taşıma riskinden sorumludur, CIF’te ise satıcı hem navlunu öder hem de minimum sigorta yaptırır.
Küreselleşen dünyada lojistik operasyonların doğru ve sorunsuz yürütülmesi, yalnızca ürünlerin zamanında teslim edilmesiyle sınırlı değildir. Aynı zamanda risklerin, maliyetlerin ve sorumlulukların doğru tarafça üstlenilmesi gerekir. İşte bu noktada Incoterms, hem lojistik sağlayıcılar hem de ithalat-ihracat yapan şirketler için kritik bir araçtır.
Ancak unutulmamalıdır ki Incoterms yalnızca teslim, risk ve masraf paylaşımını düzenler. Mülkiyet devri, ödeme şekilleri (ör. akreditif, havale), sözleşmenin geçerliliği veya feshi gibi konular Incoterms’in kapsamına girmez. Bu konular ayrıca sözleşmede düzenlenmelidir.
Lojistik süreçlerde en kritik maliyet kalemlerinden biri navlun ve sigorta giderleridir. Incoterms, bu maliyetlerin hangi aşamada ve hangi tarafça karşılanacağını açıkça tanımlar.
Örneğin, CFR ve CIF kurallarında satıcı navlunu ödemekle yükümlüdür. CIF’te ek olarak satıcı, alıcı lehine asgari sigorta (Institute Cargo Clauses C) yaptırmak zorundadır. Ancak ICC C yalnızca temel riskleri kapsar; daha geniş sigorta teminatı isteyen alıcıların sözleşmede ayrıca belirtmesi gerekir.
Buna karşılık, CIP kuralında satıcının sigorta yükümlülüğü çok daha geniştir: satıcı, Institute Cargo Clauses A kapsamına uygun sigorta sağlamakla yükümlüdür. Bu nedenle riskli veya yüksek değerli taşımalar için CIP tercih edildiğinde alıcı ek bir güvence kazanır.
Gümrük işlemleri ve vergi yükümlülükleri, uluslararası ticarette maliyetleri doğrudan etkileyen unsurlardır. Incoterms, bu noktada hangi tarafın ithalat ve ihracat gümrüklemesinden sorumlu olduğunu belirler.
DDP (Delivered Duty Paid): Satıcı, ithalat vergileri de dahil olmak üzere tüm masrafları üstlenir ve malları alıcının kapısına kadar getirir.
DAP (Delivered At Place): Satıcı, malları alıcının ülkesine kadar taşır; ithalat gümrükleme ve vergiler alıcıya aittir.
DPU (Delivered at Place Unloaded): Satıcı, malları varış noktasında boşaltılmış halde teslim eder. Ancak ithalat vergileri yine alıcıya aittir. Burada kritik fark, boşaltma sorumluluğunun satıcıya ait olmasıdır.
Bu düzenlemeler sayesinde ticaret yapan taraflar, maliyet planlamalarını daha sağlıklı yapabilir ve beklenmedik vergi veya gümrük yükleriyle karşılaşmazlar.
Incoterms, uluslararası ticarette güven ve öngörülebilirlik sağlasa da, yanlış veya eksik kullanımı ciddi riskler doğurabilir. Bu nedenle, kuralların doğru anlaşılması ve sözleşmelere doğru şekilde entegre edilmesi kritik önem taşır.
İşte dikkat edilmesi gereken başlıca noktalar:
Doğru kural seçimi: Her taşıma moduna uygun kurallar tercih edilmelidir. Örneğin, DAP veya DPU çok modlu taşımacılıkta kullanılabilirken, FAS veya FOB yalnızca deniz taşımacılığı için uygundur. Yanlış kural seçimi, sorumluluk ve risklerin yanlış tarafça üstlenilmesine yol açabilir.
Sözleşmeye açık şekilde yazılması: Kurallar sözleşmede net ve eksiksiz olarak belirtilmelidir. Özellikle teslim noktası, taşıma türü ve sigorta kapsamı mutlaka açıkça tanımlanmalıdır.
Incoterms’in kapsamının bilinmesi: Unutulmamalıdır ki Incoterms yalnızca teslim, risk ve masraf paylaşımını düzenler. Mülkiyet devri, ödeme şekilleri, sözleşmenin geçerliliği veya feshi gibi konular bu kuralların kapsamına girmez.
Dijital ticaret ve e-belgeler ile uyum: Modern ticarette elektronik fatura, e-belge ve dijital nakliye belgeleri yaygınlaştığından, seçilen Incoterms kuralının bu süreçlerle uyumlu olduğundan emin olunmalıdır.
Yanlış seçilmiş bir Incoterms kuralı, navlun maliyetlerinden sigorta yükümlülüğüne kadar beklenmedik finansal yükler doğurabilir ve teslimatta gecikmelere sebep olabilir. Bu nedenle, lojistik planlamasında kuralların bilinçli ve doğru şekilde uygulanması, ticari risklerin minimize edilmesi için vazgeçilmezdir.
Uluslararası ticarette Incoterms, yalnızca teslim, risk ve masraf paylaşımını düzenlemekle kalmaz; aynı zamanda diğer uluslararası düzenlemelerle dolaylı etkileşim yaratır. Bu kurallar, tarafların sözleşmelerinde açık ve net bir çerçeve oluşturmasını sağlayarak ödeme ve taşıma süreçlerinde uyum sağlar.
Incoterms’in yasal bağlayıcılığı ICC tarafından yayımlanan kurallarla sınırlıdır. Bankalar, lojistik firmaları ve taraflarca sözleşmeye dahil edilirse operasyonel süreçlerde referans olarak kullanılır; ancak yasal zorunluluk oluşturmaz.
UCP 600 (Uniform Customs and Practice for Documentary Credits), akreditif işlemlerini standartlaştırır. Incoterms, akreditif şartlarının belirlenmesinde önemli bir rehber olarak kullanılır.
Örneğin, CIF veya CIP teslim şekli seçildiğinde, sigorta ve taşıma belgelerinin kapsamı Incoterms’e göre düzenlenir. Ancak bankalar belgeleri yalnızca “yüzeysel uygunluk” açısından inceler. Yani Incoterms’e göre gerekli belgeler doğru şekilde belirtilmezse, akreditif discrepancy (uygunsuzluk) ile kapatılabilir. Bu nedenle belgelerin doğru ve detaylı hazırlanması kritik önemdedir.
Farklı taşıma modları için geçerli uluslararası konvansiyonlar ile Incoterms arasında bağlantı vardır:
CMR (Kara Taşımacılığı)
Montreal Konvansiyonu (Hava Taşımacılığı)
Hague-Visby Kuralları (Deniz Taşımacılığı)
Not: Rotterdam Kuralları henüz birçok ülke tarafından onaylanmadığı için evrensel olarak uygulanmamaktadır. Bu nedenle deniz taşımacılığında daha yaygın uygulama Hague-Visby ve bazı ülkelerde Hamburg Kuralları ile gerçekleşir.
Incoterms, teslim noktası ve risk dağılımını belirleyerek bu konvansiyonlarla uyumlu bir çerçeve sağlar. Sonuç olarak lojistik ve dış ticarette operasyonel süreçler daha öngörülebilir ve güvenli hale gelir.
